Bachus to rzymskie imię greckiego Dionizosa - boga wina, winnej latorośli, płodności, dzikiej natury i teatru, syna Zeusa i śmiertelniczki Semele. Jego imię zapisano już na mykeńskich tabliczkach z pismem linearnym B (XIV-XII w. p.n.e.), a w Atenach co roku świętowano na jego cześć otwarcie młodego wina (Antesteria) i wystawiano tragedie podczas Wielkich Dionizji. W Rzymie kult Bachusa ograniczył w 186 roku p.n.e. specjalny dekret senatu, a dziś Bachus "rządzi" Zieloną Górą podczas Winobrania.
Kto to jest Bachus?
Bachus (gr. Bakchos) to imię, pod którym Rzymianie czcili Dionizosa. Grecy wywodzili je od słowa baccheia - szału, który bóg miał zsyłać na wyznawców. Rzymianie utożsamiali Bachusa z dawnym italskim bogiem Liberem (Liber Pater, "wolny ojciec"), patronem uprawy winorośli, wina i męskiej płodności; z czasem trzy imiona stały się niemal wymienne.
Dionizos miał wiele przydomków, które dobrze oddają jego związek z winem. Bromios ("huczący") nawiązuje m.in. do wrzawy pijących, a Lyaios ("uwalniający") - do boga, który uwalnia od trosk. Najstarszy ślad kultu to zapis di-wo-nu-so na tabliczkach z Pylos. To jeden z najstarszych zapisów imienia greckiego boga.
Czego bogiem był Bachus?
Bachus-Dionizos był bogiem wina i winnej latorośli, ale też płodności, dzikiej natury, ekstazy i teatru. Według mitu wędrował z satyrami i menadami przez Egipt, Libię i Indie, ucząc ludzi uprawy winorośli. Z jego kultem wiąże się narodziny greckiego dramatu: tragedie i komedie powstawały jako część świąt ku jego czci, a w Atenach stał teatr Dionizosa.
Przeczytaj też: Sommelier - kto to jest, jak nim zostać i ile zarabia
Mit o narodzinach Dionizosa
Semele, córka Kadmosa, uległa namowom zazdrosnej Hery i zażądała, by Zeus ukazał się jej w prawdziwej postaci. Spłonęła, a Zeus uratował nienarodzone dziecko, zaszywając je w swoim udzie. Według innej wersji był synem Persefony, rozszarpanym przez tytanów i odrodzonym. Wychowywały go nimfy na górze Nysa, które Zeus umieścił potem wśród gwiazd jako Hiady. Hera zesłała na młodego boga obłęd, z którego uleczyła go Rea we Frygii.
Jak wygląda Bachus? Atrybuty w sztuce
| Atrybut | Co to jest | Znaczenie |
|---|---|---|
| Tyrs | laska z łodygi kopru włoskiego, często owinięta bluszczem | znak boga i jego orszaku |
| Kantaros | puchar na wysokiej stopce z dwoma uchwytami wystającymi ponad krawędź | wino i uczta; na wazach bóg często wyciąga go w stronę widza |
| Wieniec z bluszczu lub winorośli | na głowie boga i bachantek | roślinność i winobranie |
| Pantera, lampart, kozioł, byk | zwierzęta i wcielenia boga | dzika natura; w najdawniejszym kulcie składano mu w ofierze kozły |
| Orszak | menady (bachantki), satyrowie, Sylen | ekstatyczny kult |
W sztuce antycznej Dionizos pojawia się na wazach (kantaros z VI w. p.n.e., krater z Derveni) i na freskach z Pompejów, a w czasach rzymskich jako młodzieniec w wieńcu z bluszczu i winorośli. Malarze nowożytni - Tycjan, Rubens, Poussin - przedstawiali bachanalia i triumfy boga. Najbardziej znany jest "Bachus" Caravaggia (1596-1597, Galeria Uffizi we Florencji): młodzieniec o androgynicznych rysach, otoczony owocami, z lekko przymkniętymi powiekami, jakby po wypiciu wina.
Przeczytaj też: Jak przechowywać wino w domu: temperatura, wilgotność i otwarte butelki
Antesteria, Lenaje i Dionizje - jak Grecy świętowali wino
Ateny obchodziły kilka świąt Dionizosa w różnych porach roku. Każde wiązało się z innym etapem "życia" wina:
| Święto | Kiedy (miesiąc attycki) | Co się działo | Związek z winem |
|---|---|---|---|
| Dionizje wiejskie | Posejdeon (ok. grudzień-styczeń) | procesja, konkursy dytyrambów | święto uprawy winorośli |
| Lenaje | Gamelion (ok. styczeń) | procesja, konkurs przy pochodniach, od ok. 442 r. p.n.e. konkursy komedii | nazwa prawdopodobnie od lenos - tłocznia; termin zbieżny z przycinaniem winorośli |
| Antesteria | 11-13 Antesterion (ok. luty) | trzy dni: otwarcie dzbanów, zawody w piciu, dzień zmarłych | pierwsze picie wina z poprzedniego winobrania |
| Wielkie Dionizje | ok. 10-16 Elafebolion (marzec-kwiecień) | procesja, ofiara z byków, konkursy tragedii i dramatów satyrowych | najważniejsze święto teatralne |
Antesteria - święto młodego wina
Pierwszego dnia (Pithoigia, "otwieranie dzbanów") Ateńczycy otwierali pithosy z winem z poprzedniego roku i składali Dionizosowi libację; w zabawie uczestniczyli wszyscy domownicy, także niewolnicy i dzieci powyżej trzech lat. Drugiego dnia (Choes, "dzbany") odbywały się zawody, kto szybciej i w milczeniu opróżni swój dzban wina, a w zamkniętym przez resztę roku sanktuarium Dionizosa "na bagnach" królowa-kapłanka zawierała symboliczny ślub z bogiem. Trzeci dzień (Chytroi, "garnki") był dniem zmarłych. To starożytny odpowiednik dzisiejszych świąt młodego wina, takich jak Beaujolais Nouveau.
Wielkie Dionizje i narodziny teatru
Wielkie (Miejskie) Dionizje ustanowiono w VI w. p.n.e. za Pizystrata. Tradycja podaje, że pierwszą tragedię wystawiono w 534 r. p.n.e.; w V wieku trzech autorów prezentowało po trzy tragedie i dramat satyrowy, a od 487/486 r. p.n.e. także komedie. Zwycięzcy dostawali wieniec z bluszczu - rośliny Dionizosa.
Bachanalia i skandal 186 p.n.e.
W Rzymie kult Bachusa rozwijał się w formie tajnych zgromadzeń - bachanaliów. W 186 r. p.n.e. senat wszczął śledztwo po donosie wyzwolenicy Hispali Fecenii. Według Liwiusza (księga 39) aresztowano ok. 7000 przywódców i wyznawców, a większość stracono; współcześni historycy traktują te liczby ostrożnie. Uchwała senatu, Senatus consultum de Bacchanalibus, zakazała bachanaliów w całej Italii, chyba że senat wyraził zgodę:
- zakaz kapłanów, urzędników kultu i wspólnej kasy,
- zakaz tajnych obrzędów i przysiąg,
- obrzędy w grupie maksymalnie pięciu osób (nie więcej niż dwóch mężczyzn i trzy kobiety), za zgodą pretora miejskiego i senatu,
- za złamanie zakazu groziła kara śmierci.
Tekst uchwały przetrwał na brązowej tablicy znalezionej w 1640 roku w Tiriolo w Kalabrii; dziś przechowuje ją Kunsthistorisches Museum w Wiedniu. Sam kult Bachusa i Libera przetrwał, a słowo "bachanalia" weszło do języka jako synonim hucznej zabawy.
Misteria dionizyjskie - a nie eleuzyjskie
Częsty błąd to łączenie Dionizosa z misteriami eleuzyjskimi. Misteria w Eleusis czciły Demeter i Persefonę, a związek z Dionizosem jest tylko hipotezą (okrzyk procesji "Iakchos" bywa uznawany za jego przydomek). Dionizos miał własne obrzędy tajemne i ekstatyczne, w których uczestniczyły menady; w Lenajach pojawiał się jednak wątek eleuzyjski - urzędnik z Eleusis wzywał Dionizosa, a chór odpowiadał wezwaniem Iakchosa.
Bachus w Zielonej Górze - Winobranie i bachusiki
Zielonogórskie Winobranie odbywa się od 1852 roku; dziś zaczyna się w pierwszym lub drugim tygodniu września i trwa dziewięć dni. Przed otwierającym korowodem Bachus i menady odbierają od władz klucze do miasta. Od 2007 roku w Bachusa wciela się aktor Marcin Wiśniewski. Szczegóły programu i historię święta opisujemy w artykule Winobranie w Zielonej Górze.
Symbolem miasta są też bachusiki - małe figurki z brązu nawiązujące do winiarskiej tradycji i inspirowane wrocławskimi krasnalami. 31 sierpnia 2024 roku odsłonięto 70. figurkę (CeMeSiusz Zdrovikus przy ul. Sulechowskiej 28, autor: Artur Wochniak). Bachusiki stoją m.in. na deptaku, przy Palmiarni i przy budynkach Uniwersytetu Zielonogórskiego; ułatwia ich szukanie mapa w miejskiej informacji turystycznej. O polskich tradycjach winiarskich piszemy w tekście wino w polskich dziejach.
Dziedzictwo Bachusa w kulturze wina
Kult Dionizosa pokazuje, jak ważne było wino w świecie grecko-rzymskim: wyznaczało rytm roku (przycinanie winorośli, winobranie, otwieranie dzbanów), łączyło religię z teatrem i ucztą. Jak wino trafiło do Grecji i Rzymu, opisujemy w artykule historia wina, a o greckich winnicach dziś - w przewodniku enoturystyka na Bałkanach. Wierzenia związane z winem, które przetrwały do dziś, zebraliśmy w tekście o przesądach związanych z winem.
Najczęściej zadawane pytania
Kto to jest Bachus?
Rzymskie imię Dionizosa, greckiego boga wina, winnej latorośli, płodności i teatru, syna Zeusa i Semele. Rzymianie utożsamiali go z Liberem.
Czego bogiem był Bachus?
Wina i winorośli, a także płodności, dzikiej natury, ekstazy i teatru.
Jak wygląda Bachus?
W sztuce rzymskiej i nowożytnej to zwykle młodzieniec w wieńcu z bluszczu lub winorośli, z kantarosem lub kiścią winogron i tyrsem; towarzyszą mu pantera, menady i satyrowie.
Ile lat ma Bachus?
Imię Dionizosa zapisano na tabliczkach z pismem linearnym B z ok. XIV-XII w. p.n.e., więc jego kult liczy ponad 3000 lat. Zielonogórskie Winobranie, podczas którego Bachus odbiera klucze do miasta, odbywa się od 1852 roku.
Czym były Bachanalia?
Rzymskimi obrzędami ku czci Bachusa. W 186 r. p.n.e. senat ograniczył je dekretem Senatus consultum de Bacchanalibus.
Jaki jest symbol Bachusa?
Tyrs, kantaros, wieniec z bluszczu lub winorośli, a ze zwierząt pantera i kozioł.
Źródła: Wikipedia (Dionizos, Dionysus, Dionysia, Lenaia, Anthesteria, Bacchanalia, Senatus consultum de Bacchanalibus, Bachus - obraz Caravaggia, Zielona Góra Wine Fest), Tytus Liwiusz "Ab urbe condita" ks. 39, Portal Województwa Lubuskiego (2.09.2024), winobranie.zgora.pl. Artykuł ma charakter kulturowy i historyczny. Alkohol tylko dla osób pełnoletnich.
