Przesądy i zabobony związane z winem to ludowe wierzenia, a nie fakty: żaden nie ma potwierdzenia naukowego. Część z nich to dobrze udokumentowane tradycje (chrzest statku butelką wina lub szampana, rozbite szkło na weselu, ofiara z wina dla bogów w starożytności), a część to towarzyskie zwyczaje powtarzane przy stole, np. że toast wodą przynosi pecha albo że rozlane wino trzeba "odczarować". Poniżej najczęściej spotykane, z oznaczeniem, co ma źródła historyczne, a co jest tylko wierzeniem.
Czy toast wodą naprawdę przynosi pecha?
To jeden z najczęściej cytowanych przesądów. W brytyjskiej Royal Navy wierzono, że toast wzniesiony wodą skazuje osobę, której jest poświęcony, na śmierć w morzu; to samo przekonanie funkcjonowało w marynarkach Australii, Kanady, Nowej Zelandii i USA. Włoski Gambero Rosso opisuje, że we Włoszech osoby niepijące i dzieci dolewają czasem do wody kroplę wina albo wybierają inny napój, a przesąd tłumaczy się powiedzeniem "woda wraca do wody".
Ciekawy wyjątek: na oficjalnych kolacjach US Air Force ostatni toast, za jeńców i zaginionych, wznosi się właśnie wodą, bo w niewoli nie mieli wina. Dziś toast sokiem lub wodą (np. przez kierowców) jest powszechny i akceptowany. Pomysły na napoje bez alkoholu znajdziesz w artykule o winach bezalkoholowych na weselu.
Skąd zwyczaj stukania kieliszkami?
Najpopularniejsze wyjaśnienie głosi, że brzęk szkła miał przelewać napój z kieliszka do kieliszka, aby udowodnić, że nie jest zatruty. Encyklopedyczne opracowania nazywają tę historię apokryficzną i podkreślają brak dowodów. Podobnie z wersją o "odpędzaniu złych duchów" - nie znaleźliśmy dla niej źródła historycznego.
Pewne są za to współczesne zasady, które bywają traktowane jak przesądy:
- Niemcy: przy stuknięciu trzeba patrzeć rozmówcy w oczy; kto tego nie zrobi, ma żartobliwie "siedem lat pecha".
- Włochy: nie należy stukać się "na krzyż" przez stół, ponad ramionami innych; czeka się, aż będzie można stuknąć z osobą naprzeciwko.
- Toast pustym kieliszkiem albo odstawienie kieliszka przed końcem toastu uchodzi za nietakt w wielu krajach.
Słowo "toast" ma zresztą związek z jedzeniem: w XVII wieku doprawiano napoje kawałkiem przypieczonego, przyprawionego chleba. Więcej o zwyczajach w artykułach tradycje toastu na świecie i skąd się wzięło cin cin.
Przeczytaj też: Wino do gotowania: jakie wybrać, kiedy dodać i ile alkoholu zostaje
Czy rozlane wino przynosi szczęście czy pecha?
Wersje są sprzeczne i to dobrze pokazuje, czym są przesądy. Według Gambero Rosso we Włoszech rozlane wino oznacza pecha "zmarnowanego wina", który odwraca się, maczając palec w świeżej plamie i dotykając nim miejsca za uchem każdej osoby przy stole. Inne włoskie źródła popularne twierdzą odwrotnie: wino rozlane na obrus wróży szczęście i obfitość. Prawdziwie złą wróżbą we włoskiej tradycji jest rozlana oliwa, dawniej bardzo droga.
Wymiar praktyczny jest ważniejszy: plamę z czerwonego wina najlepiej usunąć od razu, zanim barwnik wniknie w tkaninę.
Dlaczego nie nalewa się wina "od tyłu"?
We Włoszech nalewanie wina wierzchem dłoni (z ręką wykręconą do tyłu) uchodzi za pecha. Gambero Rosso łączy to z legendą o pierścieniach ze skrytką na truciznę: ruch nadgarstkiem miał pozwalać wsypać ją do kielicha wroga. To opowieść, nie udokumentowany fakt, ale zwyczaj nalewania "normalnie", od strony gościa, pozostał elementem savoir-vivre'u.
Przeczytaj też: Winnice w Polsce: regiony, szlaki i ponad 30 winnic, które przyjmują gości
Skąd zwyczaj chrztu statku winem i szampanem?
To najlepiej udokumentowany "przesąd" związany z winem. Oto jego etapy:
| Okres | Zwyczaj |
|---|---|
| Starożytna Grecja | Uczestnicy wodowania w wieńcach z oliwki pili wino na cześć bogów i polewali statek wodą |
| 1610, Anglia | Okręt Prince Royal (64 działa) wodowany ze "standing cup" - pucharem wina, który wyrzucano za burtę |
| Koniec XVII wieku | Kosztowne puchary zastąpiła butelka rozbijana o dziób |
| 21 października 1797, Boston | Fregatę USS Constitution ochrzczono butelką madery |
| 18 listopada 1890 | Pancernik Maine ochrzczony szampanem; szampan staje się standardem |
| Prohibicja w USA | Okręty chrzczono wodą, a okręt podwodny V-6 cydrem; szampan wrócił w 1922 roku |
Kłopotliwą kwestią jest pękająca butelka: popularne przekonanie, że nierozbita butelka to zła wróżba dla statku, powtarzają marynarze i media, ale nie znaleźliśmy dla niego źródła historycznego. Więcej o samym trunku: co warto wiedzieć o szampanie.
Tłuczone szkło na weselu: polska i żydowska tradycja
- Polskie wesele: po powitaniu chlebem i solą młodzi wypijają kieliszek, a następnie rzucają szkło za siebie, by się rozbiło "na szczęście". Osobnym zwyczajem jest pulteram (polterabend) w Wielkopolsce, czyli tłuczenie szkła i porcelany przed domem panny młodej przed ślubem.
- Ślub żydowski: pan młody rozbija szkło prawą stopą pod koniec ceremonii lub po wręczeniu obrączki. Źródłem są opowieści z Talmudu (traktat Berachot) o rabinach, którzy tłukli naczynie, by ostudzić zbyt hałaśliwą zabawę; współcześnie gest przypomina o zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej. Wcześniej para pije wino z jednego kielicha po siedmiu błogosławieństwach.
Jak wybrać butelki na przyjęcie: wino na wesele.
Wino dla bogów i zmarłych: libacja
Wiele "wylewania wina" ma korzenie religijne. W starożytnej Grecji libacja (spondē) towarzyszyła każdemu piciu wina: na sympozjonie pierwszą czarę wylewano dla Zeusa i bogów olimpijskich, drugą dla herosów, trzecią dla Zeusa Teleiosa. Libacje dla zmarłych wylewano na ziemię. Ślady tego zwyczaju przetrwały: w Gruzji wino wylewa się na groby, zwłaszcza w okresie Wielkanocy. O roli wina w religii starożytnych czytaj w tekście kult Bachusa.
Św. Wincenty i przysłowia winiarzy
Francuscy winiarze czczą św. Wincentego z Saragossy (wspomnienie 22 stycznia); jego patronat nad winiarzami jest poświadczony od XVI wieku. Data zbiega się z pierwszym cięciem winorośli, a przysłowia pogodowe na ten dzień notowano już w rękopisach z XV wieku. Popularne wyjaśnienie patronatu to gra słów: "Vincent" brzmi jak "vin sang" (wino-krew) lub "vin sent" (pachnie winem). Pochodzenie tej tradycji nie jest jednak pewne i pozostaje hipotezą.
Przesąd czy zasada? Szybkie zestawienie
| Wierzenie | Status |
|---|---|
| Toast wodą przynosi pecha | Przesąd marynarski (Royal Navy i inne floty) |
| Stukanie kieliszkami chroniło przed trucizną | Legenda bez dowodów |
| Patrz w oczy przy toaście, inaczej 7 lat pecha | Niemiecki obyczaj, pech traktowany żartem |
| Nie stukaj się na krzyż | Włoski przesąd |
| Rozlane wino: dotknij plamy i za uchem | Włoski przesąd, wersje sprzeczne |
| Chrzest statku butelką | Tradycja udokumentowana od XVII wieku |
| Rozbite kieliszki na weselu | Polska tradycja ludowa |
| Nie nalewaj sobie pierwszemu | Zasada kultury stołu, nie przesąd |
W przeciwieństwie do przesądów realne znaczenie dla smaku mają temperatura wina i kształt kieliszka.
Najczęściej zadawane pytania
Czy przesądy o winie są prawdziwe?
Nie ma dowodów, że wpływają na cokolwiek. To element kultury i zabawy, często z ciekawą historią.
Dlaczego nie wznosi się toastu wodą?
Według przesądu marynarzy Royal Navy toast wodą miał skazać bohatera toastu na śmierć w morzu. Dziś toast wodą lub sokiem jest powszechnie akceptowany.
Skąd się wzięło stukanie kieliszkami?
Pochodzenie nie jest pewne. Historia o mieszaniu napojów w obawie przed trucizną jest uznawana za legendę bez dowodów.
Dlaczego chrzci się statki szampanem?
To kontynuacja zwyczaju ofiar z wina przy wodowaniu. W XVII wieku puchar wina zastąpiła rozbijana butelka, a szampan upowszechnił się pod koniec XIX wieku.
Czy rozbijanie kieliszków na weselu to polska tradycja?
Tak. Młodzi po powitaniu chlebem i solą rzucają kieliszki za siebie, by się rozbiły na szczęście.
Źródła: Wikipedia (Toast (honor), Ship naming and launching, Jewish wedding, Libation, Vincent de Saragosse - wersja francuska), Gambero Rosso International (włoskie przesądy kulinarne), Korona Karkonoszy i Lud (UMK) - opisy polskich zwyczajów weselnych. Przesądy to wierzenia ludowe bez potwierdzenia naukowego. Alkohol tylko dla osób pełnoletnich.
