Wino pochodzi z Kaukazu: najstarsze ślady jego produkcji znaleziono w Gruzji (ok. 6000 p.n.e.), a najstarszą znaną winiarnię w jaskini Areni-1 w Armenii (ok. 4100-4000 p.n.e.). Grecy i Rzymianie rozpowszechnili winorośl w całej Europie, mnisi cystersi i benedyktyni utrzymali winiarstwo w średniowieczu, w XVII wieku szklana butelka z korkiem pozwoliła wino starzyć, a w XIX wieku filoksera zniszczyła większość europejskich winnic. W 1935 roku Francja stworzyła system apelacji AOC, a Sąd Paryski z 1976 roku pokazał, że wina spoza Francji mogą z nią wygrywać.
Oś czasu: 12 momentów, które zmieniły wino
| Kiedy | Co się stało | Dlaczego to ważne |
|---|---|---|
| ok. 7000 p.n.e. | Jiahu, prowincja Henan (Chiny): w naczyniach znaleziono kwas winowy i inne związki typowe dla wina | najstarszy znany napój fermentowany z udziałem owoców, ale nie z winorośli właściwej |
| ok. 6000 p.n.e. | okolice Tbilisi, Gruzja | najstarsze ślady wina z winogron; tradycja fermentacji w glinianych kvevri |
| ok. 4100-4000 p.n.e. | winiarnia Areni-1, Armenia (odkryta w 2007 r.) | najstarsza znana winiarnia z prasą i naczyniami fermentacyjnymi |
| XIV w. p.n.e. | grobowiec Tutanchamona: pozostałości białego wina w 5 amforach | Egipt znał wino co najmniej dzięki handlowi |
| I tys. p.n.e. | Fenicjanie i Grecy rozwożą wino w amforach po Morzu Śródziemnym | winorośl trafia na Sycylię, do Italii i południowej Galii |
| I w. p.n.e. - V w. n.e. | Imperium Rzymskie | powstaje większość dzisiejszych regionów winiarskich Europy Zachodniej; Galowie wprowadzają beczki |
| 1098 | założenie zakonu cystersów | klasztory przechowują wiedzę o winie przez średniowiecze |
| XVII w. | szklana butelka, korek, korkociąg | wino można starzyć, a nie tylko pić młode z beczki |
| 1855 | klasyfikacja win Bordeaux na Wystawę Światową w Paryżu | pierwszy wpływowy oficjalny ranking châteaux, obowiązujący do dziś |
| 1863-1889 | filoksera | produkcja wina we Francji spadła z 84,5 mln hl (1875) do 23,4 mln hl (1889) |
| 1935 | dekret z 30 lipca 1935 r. powołuje komitet apelacji (CNAO, po II wojnie INAO) | początek systemu AOC i ochrony pochodzenia |
| 24 maja 1976 | Sąd Paryski | kalifornijskie wina wygrywają w ślepej degustacji z francuskimi |
Skąd pochodzi wino? Kaukaz, Chiny i Bliski Wschód
Odpowiedź zależy od tego, co uznamy za wino. Najstarszy znany napój fermentowany z udziałem owoców pochodzi z neolitycznego Jiahu w Chinach (ok. 7000 p.n.e.), ale była to mieszanka ryżu i owoców, a ewentualne winogrona należały do dzikich gatunków chińskich. Winorośl właściwa (Vitis vinifera) trafiła do Chin dopiero tysiące lat później.
Najstarsze ślady wina z winogron w ścisłym sensie znaleziono w Gruzji, w osadach kultury Szulaweri niedaleko Tbilisi (ok. 6000 p.n.e.). Najstarsza znana winiarnia, czyli miejsce z prasą do winogron, naczyniami fermentacyjnymi i kubkami, działała w jaskini Areni-1 w Armenii ok. 4100-4000 p.n.e. To co najmniej 1000 lat wcześniej niż poprzedni rekordzista, winiarnia odkryta na Zachodnim Brzegu w 1963 roku. Gruzińską tradycję kvevri opisujemy w tekście o winie gruzińskim.
Przeczytaj też: Wino Maryjka (Liebfraumilch): cena, Biedronka, Lidl, smak i czy to wino mszalne
Starożytność: Egipt, Grecja i Rzym
W Egipcie wino było napojem elit i rytuałów. W grobowcu Tutanchamona znaleziono pięć amfor, w których analiza wykazała pozostałości białego wina. Fenicjanie rozwozili wino w amforach po całym Morzu Śródziemnym, a ich odmiany winorośli wpłynęły na winiarstwo Grecji i Rzymu.
Grecy czcili Dionizosa, a Rzymianie przejęli jego kult jako Bachusa (więcej w artykule kult Bachusa). Grecy wyściełali naczynia na wino żywicą, czego śladem jest dzisiejsza retsina. Rzymianie zrobili z wina przemysł: niemal wszystkie główne regiony winiarskie Europy Zachodniej powstały w czasach Imperium. Odkryli też, że spalanie siarki w pustych naczyniach chroni wino przed octowieniem, czyli używali dwutlenku siarki, który do dziś jest podstawowym konserwantem wina. W Galii zaczęto przewozić wino w drewnianych beczkach, które stopniowo wyparły amfory.
Średniowiecze: wino w rękach zakonów
Po upadku Rzymu ciągłość winiarstwa zapewniły klasztory, bo wino było potrzebne do Eucharystii. Benedyktyni stali się jednymi z największych producentów wina we Włoszech i Francji, a cystersi (założeni w 1098 r.) sadzili winnice w całej Europie, w tym słynne Clos de Vougeot w Burgundii i Steinberg w Rheingau. Wino przechowywano w beczkach, więc pito je młode: bez szczelnego zamknięcia szybko się utleniało. Średniowieczne początki winiarstwa w Polsce opisujemy w artykule polskie winiarstwo od średniowiecza do XXI wieku.
Przeczytaj też: Wino Dla Miłej Pani: Mołdawia, półsłodkie 1 l, cena i smak
XVII-XIX wiek: butelka, szampan, Pasteur i filoksera
W XVII wieku postęp w wytwarzaniu szkła, korek i korkociąg sprawiły, że szklana butelka stała się praktycznym naczyniem. Pierwszy raz dało się wino długo przechowywać i starzyć. W tym okresie działał też mnich Dom Pérignon, któremu popularne opowieści błędnie przypisują wynalezienie szampana; musujący styl zdominował Szampanię dopiero w połowie XIX wieku (zob. historia szampana).
W 1855 roku, na Wystawę Światową w Paryżu, na prośbę Napoleona III sklasyfikowano najlepsze wina Bordeaux. Kilka lat później Louis Pasteur badał "choroby wina": w 1865 r. opatentował metodę ich zwalczania przez ogrzewanie, a w 1866 r. wydał "Études sur le Vin". Jego prace wyjaśniły rolę mikroorganizmów w fermentacji i psuciu się wina.
Największy kryzys przyszedł z Ameryki. W 1863 r. w południowej dolinie Rodanu zaczęły zamierać winorośle zaatakowane przez mszycę filokserę. Według niektórych szacunków zniszczyła ona od dwóch trzecich do dziewięciu dziesiątych europejskich winnic. Ratunkiem okazało się szczepienie europejskich odmian na odpornych podkładkach amerykańskich, stosowane do dziś. Szczegóły: filoksera.
XX wiek: apelacje, prohibicja i Sąd Paryski
Po filokserze rynek zalały podróbki i wina z mieszanek, więc Francja zaczęła chronić pochodzenie. Dekret z 30 lipca 1935 r. powołał komitet z wyłącznymi uprawnieniami w sprawach apelacji, pierwsze przepisy AOC przyjęto w 1936 r., a po II wojnie światowej komitet przekształcono w INAO. Włochy wprowadziły podobny system DOC w 1963 roku. Jak czytać te oznaczenia, wyjaśniamy w tekście o etykiecie francuskiego wina.
W USA w latach 1920-1933 obowiązywała prohibicja, która zahamowała rozwój tamtejszego winiarstwa na dekady (zob. winiarstwo w czasach prohibicji). Kalifornia odrobiła straty szybko: 24 maja 1976 r. w Paryżu, w ślepej degustacji z udziałem francuskich ekspertów, kalifornijskie Chardonnay i Cabernet Sauvignon pokonały uznane wina z Burgundii i Bordeaux. Historię tej degustacji opisujemy w artykule Sąd Paryski 1976.
Wino w Polsce
Polska ma własną, przerywaną historię winiarstwa: od winnic przyklasztornych i królewskich, przez upadek uprawy w okresie nowożytnym, po odrodzenie po 1989 roku i dzisiejsze winnice w Lubuskiem, Małopolsce i na Podkarpaciu. Przeczytasz o tym w tekstach wino w polskich dziejach i przeszłość i przyszłość polskiego winiarstwa.
Najczęściej zadawane pytania
Skąd pochodzi wino?
Z Kaukazu. Najstarsze ślady wina z winogron znaleziono w Gruzji (ok. 6000 p.n.e.), a najstarszą winiarnię w Armenii (Areni-1, ok. 4100-4000 p.n.e.).
Jakie było pierwsze wino na świecie?
Najstarszy znany napój z udziałem owoców to fermentowana mieszanka ryżu i owoców z Jiahu w Chinach (ok. 7000 p.n.e.). Najstarsze wino z winorośli właściwej pochodzi z Gruzji.
Co było pierwsze, wino czy piwo?
Nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Napój z Jiahu (ok. 7000 p.n.e.) łączył cechy obu, a najstarsze ślady wina z winogron (ok. 6000 p.n.e.) są starsze niż wiele znanych śladów piwa, ale nie znaleźliśmy źródła, które rozstrzygałoby tę kwestię.
Kiedy wynaleziono butelkę do wina?
Szklane naczynia znano w starożytności, ale butelka z korkiem stała się praktyczna w XVII wieku dzięki postępom w produkcji szkła i korkociągom.
Kiedy powstało INAO i system AOC?
Komitet apelacji powołano dekretem z 30 lipca 1935 r., pierwsze przepisy AOC przyjęto w 1936 r., a nazwę INAO instytucja przyjęła po II wojnie światowej.
Źródła: Wikipedia (History of wine, Areni-1 winery, Phylloxera, Institut national de l'origine et de la qualité, Bordeaux Wine Official Classification of 1855, Louis Pasteur, Judgment of Paris, Prohibition in the United States, Denominazione di origine controllata, Dom Pérignon); H. Johnson, J. Robinson, The World Atlas of Wine (cyt. za Wikipedią). Alkohol tylko dla osób pełnoletnich.
