Filoksera winiec (*Daktulosphaira vitifoliae*) to owad o długości do 1,5 mm z Ameryki Północnej, który w latach 1863-1897 zniszczył od 2/3 do 9/10 winnic Europy. Francuska produkcja wina spadła z 84,5 mln hl w 1875 roku do 23,4 mln hl w 1889 roku. Winnice uratowało szczepienie europejskiej winorośli na odpornych podkładkach amerykańskich i ta metoda jest stosowana do dziś, bo skutecznego środka chemicznego nadal nie ma.
Co to jest filoksera?
Filoksera to drobny, bladożółty owad z rzędu pluskwiaków, z rodziny wińcowatych. Potocznie nazywa się ją mszycą, bo należy do tej samej grupy (Aphidomorpha), ale to osobna rodzina. Opisał ją Asa Fitch w połowie lat 50. XIX wieku. Starsze nazwy łacińskie to Phylloxera vastatrix ("niszczycielka") i Viteus vitifoliae.
Cykl życiowy obejmuje do 18 stadiów i cztery główne formy:
| Forma | Gdzie żyje | Szkodliwość |
|---|---|---|
| liściowa (gallicolae), 1,6-1,8 mm | galasy na liściach | mniejsza; typowa dla winorośli amerykańskich |
| korzeniowa (radicicolae), ok. 1 mm | narośla na korzeniach | krytyczna dla Vitis vinifera |
| uskrzydlona | przenosi się na nowe krzewy | rozprzestrzenianie |
| płciowa | rozmnażanie płciowe | odnawia populację |
Forma korzeniowa nakłuwa korzenie i wstrzykuje wydzielinę, która nie pozwala ranom się zagoić. W uszkodzenia wnikają grzyby, korzenie obumierają, a krzew przestaje pobierać wodę i składniki odżywcze, więdnie i ginie. Według serwisu WineSpot w ciągu roku rozwija się ok. 8 pokoleń. Krzew umiera, gdy owady już go opuściły, dlatego naukowcy długo nie wierzyli, że to one są przyczyną.
Jak doszło do kryzysu?
Winorośle amerykańskie (np. Vitis riparia) współewoluowały z filokserą i tolerują ją. Europejska Vitis vinifera nie miała żadnej odporności. Kluczowa była szybkość transportu: parowce skróciły rejs przez Atlantyk z ok. 3 miesięcy do 3 tygodni, więc owady przeżywały podróż na korzeniach sadzonek.
- 1863 - krzewy zamierają w Pujaut koło Awinionu.
- 1868 - komisja towarzystwa rolniczego z Montpellier (Jules-Émile Planchon, Gaston Bazille, Félix Sahut) znajduje owady na korzeniach umierających krzewów.
- 1870 - amerykański entomolog Charles Valentine Riley potwierdza, że owad francuski i amerykański to ten sam gatunek.
- 1875-1889 - produkcja wina we Francji spada z 84,5 do 23,4 mln hl.
- 1877 - pierwsze wykrycie w Australii (Geelong, Wiktoria).
Kryzys przesunął europejskie gusta: niedobór wina i brandy sprzyjał popularyzacji whisky. Ucierpiały wszystkie wielkie regiony, także Piemont, ojczyzna Nebbiolo. Szersze tło w artykule historia wina.
Przeczytaj też: Wino naturalne, ekologiczne i biodynamiczne: czym się różnią
Jak walczono z filokserą?
| Metoda | Efekt |
|---|---|
| Zalewanie winnic wodą | skuteczne, jeśli zastosowane wcześnie, ale drogie i niewykonalne na stokach |
| Dwusiarczek węgla wstrzykiwany do gleby | zabijał owady, ale był toksyczny, drogi i bardzo pracochłonny; nie usuwał szkodnika na stałe |
| Inne środki chemiczne | do dziś nie ma skutecznej chemicznej metody zwalczania |
| Krzyżówki (hybrydy) z odmianami amerykańskimi | zwykle słabo odporne i gorsze smakowo |
| Szczepienie V. vinifera na podkładkach amerykańskich | rozwiązanie trwałe, stosowane do dziś |
Zalewanie działało, bo utrzymanie wody w winnicy przez ok. 50 dni zabija zimujące larwy, ale wymagało płaskiego terenu i dostępu do wody. Dwusiarczek węgla propagował chemik Paul Thénard. Skalę tej pracy pokazuje Szampania: na hektar wykonywano 30-40 tys. zastrzyków po 4-6 g, raz lub dwa razy w roku, a jeden robotnik potrzebował na hektar 25 dni.
Szczepienie zaproponował Gaston Bazille, a metodę rozwinęli Riley i Planchon, a w USA propagował ją Thomas Volney Munson. Odnowa winnic na szczepionych krzewach trwała we Francji przez lata 70. i 80. XIX wieku. Podkładka nie zmienia odmiany: owoce dalej należą do europejskiego szczepu, a korzenie do amerykańskiego.
Podkładka nie daje jednak gwarancji na zawsze. W Kalifornii od lat 60. do 80. XX wieku sadzono masowo podkładkę AxR1, choć wcześniej zawiodła ona w innych krajach. W ciągu ok. 20 lat filoksera przystosowała się i większość takich winnic trzeba było przesadzić. O winach z tego regionu: wina z Kalifornii.
Jakie podkładki stosuje się do dziś?
Odporne podkładki pochodzą głównie od trzech amerykańskich gatunków: Vitis riparia, V. rupestris i V. berlandieri oraz ich krzyżówek (jako bazę wymienia się też V. aestivalis). Wyjątkiem z udziałem europejskiej winorośli jest podkładka 41B (V. berlandieri x V. vinifera), która w przeciwieństwie do AxR1 sprawdza się do dziś. Materiał na odbudowę płynął z USA: Hermann Jaeger z Missouri wysłał do Francji 17 wagonów podkładek i w 1893 roku otrzymał Legię Honorową, a w 1888 roku francuska delegacja odwiedziła Munsona w Denison w Teksasie.
Przeczytaj też: Polskie wino: winnice, odmiany, regiony, historia i ceny
Hybrydy: od nadziei do zakazu z 1934 roku
Alternatywą dla szczepienia były hybrydy bezpośrednio produkujące (fr. hybrides producteurs directs), czyli krzyżówki V. vinifera z gatunkami amerykańskimi, sadzone z sadzonek bez szczepienia. W 1929 roku zajmowały prawie 15% francuskich winnic. Ustawa z 24 grudnia 1934 roku zakazała sprzedaży i sadzenia wskazanych odmian, a w styczniu 1935 roku wymieniono sześć: Noah, Clinton, Isabelle, Herbemont, Othello i Jacquez. Kolejne dekrety nakazały wykarczować je do 1 grudnia 1956 roku, a mimo to w grudniu 1963 roku rosły jeszcze na 17 837 ha. Te same sześć odmian jest zakazanych w przepisach UE.
Filoksera w Szampanii: kryzys w liczbach
Szampania to dobrze udokumentowany przykład spóźnionej, ale masowej inwazji:
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1891 | owad znaleziony tuż za granicą departamentu Marna (Chassins, Aisne) |
| 6 sierpnia 1892 | pierwsze ognisko w Marnie, Le Mesnil-sur-Oger |
| 1898-1900 | porażony obszar rośnie z 24 do 560 ha |
| 1901 | cały departament uznany za zakażony; 11 grudnia dopuszczono swobodny obrót winoroślą amerykańską |
| 1911 | ok. 6500 ha porażonych winnic |
| 1914 | ponad 2500 ha odnowionych na podkładkach |
Region i jego winnice opisujemy w tekście Szampania od kuchni.
Gdzie nie ma filoksery?
- Chile - odizolowane pustynią Atakama, Andami i Pacyfikiem; większość winnic nigdy nie została zaatakowana. Więcej: wina Chile i Argentyny.
- Cypr - ominięty przez epidemię, winorośli nigdy nie szczepiono.
- Australia - podzielona na strefy. Australia Południowa i Tasmania mają status Phylloxera Exclusion Zone (strefa wolna); obszary zakażone są m.in. w Wiktorii i Nowej Południowej Walii. Wwóz materiału szkółkarskiego do Tasmanii wymaga obróbki gorącą wodą. Zobacz winnice Australii i Nowej Zelandii.
- Gleby piaszczyste i łupkowe - Colares w Portugalii (głęboki piasek) i części Mozeli (łupek), gdzie rosną stare, nieszczepione krzewy Rieslinga. Przyczyna nie jest do końca wyjaśniona; piasek i łupek prawdopodobnie utrudniają owadom przemieszczanie się w glebie.
- Gleby wulkaniczne Etny na Sycylii, gdzie przetrwały nieszczepione krzewy.
Ochrona gleby nie jest jednak wieczna. W 2004 roku filoksera zniszczyła Croix Rouge, jedną z trzech nieszczepionych parcel Pinot Noir domu Bollinger w Szampanii. W hiszpańskiej Jumilli szkodnik wciąż powoli się rozprzestrzenia, a Majorka po XIX-wiecznej klęsce nie odbudowała winnic i przestawiła się na uprawę migdałów.
Czy filoksera występuje w Polsce?
Według polskiej Wikipedii filoksera w Polsce nie była notowana. Nie znaleźliśmy oficjalnego raportu PIORiN o jej statusie w polskich winnicach. Przy zakupie sadzonek warto pytać szkółkę o podkładkę, bo szczepienie na podkładce odpornej to jedyna sprawdzona ochrona. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN) prosi, by każde podejrzenie szkodnika na winorośli, także w przydomowych ogrodach, zgłaszać do najbliższej jednostki. Objawy, na które warto uważać: galasy (narośla) na liściach i zgrubienia na korzeniach.
W prawie UE filoksera (Viteus vitifoliae) jest agrofagiem regulowanym niekwarantannowym dla materiału rozmnożeniowego winorośli (rozporządzenie wykonawcze 2019/2072, załącznik IV). Dla nieszczepionych sadzonek V. vinifera próg tolerancji wynosi 0%, a dla pozostałego materiału winorośli wymagany jest stan "praktycznie wolny" od szkodnika. O polskich winnicach: polskie winiarstwo.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest filoksera?
Owad z rodziny wińcowatych (krewny mszyc) o długości do 1,5 mm, który żeruje na korzeniach i liściach winorośli. Forma korzeniowa zabija krzewy europejskie.
Skąd przybyła filoksera?
Ze wschodniej części Ameryki Północnej. Do Europy trafiła w latach 50. XIX wieku z sadzonkami amerykańskiej winorośli.
Jak uratowano europejskie winnice?
Szczepiąc europejskie odmiany na odpornych podkładkach amerykańskich. Tak sadzi się większość winnic świata do dziś.
Czy filoksera występuje dziś?
Tak, na większości obszarów uprawy winorośli. Szkody ogranicza szczepienie, a chemicznej metody zwalczania nie ma.
Jakie odmiany zakazano we Francji po kryzysie filoksery?
Sześć hybryd bezpośrednio produkujących: Noah, Clinton, Isabelle, Herbemont, Othello i Jacquez. Zakaz wynikał z ustawy z 24 grudnia 1934 roku, a listę ogłoszono w styczniu 1935 roku.
Jak długo trzeba zalewać winnicę, żeby zabić filokserę?
Ok. 50 dni zalania zabija zimujące larwy. Metoda działa tylko na płaskim terenie z dostępem do wody.
Czy wino z nieszczepionych krzewów jest lepsze?
Nie ma na to dowodów; według WineSpot badania nie wykazały, by szczepienie pogarszało jakość wina, choć część winiarzy uważa inaczej.
Źródła: Wikipedia polska (Filoksera winiec) i angielska (Phylloxera, Great French Wine Blight), WineSpot "Filoksera - epidemia w świecie wina", University of Tasmania (2026), Vinehealth Australia (strefy filoksery, przepisy Tasmanii 2024), ulotka PIORiN, Wikipedia francuska (Hybride producteur direct), Union des Maisons de Champagne (historia filoksery w Szampanii), rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2019/2072. Alkohol tylko dla osób pełnoletnich.
